Слоўнік: грыгарыянка, інтэнцыя, імшальная ахвяра і іншыя паняцці

Ніжэй па чарзе – у алфавітным парадку – мы тлумачым паняцці, якія сустракаюцца, калі замаўляюць Імшу за памерлага або ў іншай інтэнцыі. Кожны тэрмін можна прачытаць асобна; там, дзе тэма разгледжана шырэй, мы даём спасылку.

Абцоўванне святых

Абцоўванне святых – гэта еднасць усіх вернікаў Хрыста: пілігрымаў на зямлі, памерлых, якія праходзяць ачышчэнне, і святых у небе, што разам утвараюць адзін Касцёл (ККК 962). З гэтай праўды вынікае сэнс малітвы за памерлых: яна можа ім дапамагчы, а іх заступніцтва за нас робіць дзейсным (ККК 958). Гл. малітва за памерлых у Бібліі і традыцыі.

Адпуст

Адпуст – гэта дараванне перад Богам часовай кары за грахі, ужо адпушчаныя адносна віны; яго атрымлівае належным чынам падрыхтаваны вернік пры пэўных умовах, праз пасрэдніцтва Касцёла (ККК 1471). Адпуст можа быць частковым або поўным; яго можна ахвяраваць за сябе або за памерлых. Адпуст – не Імша і не грыгарыянка, а асобная форма дапамогі памерлым. Гл. адпуст за памерлых 1–8 лістапада.

Аплікацыя Імшы

Аплікацыя (лац. applicatio) – гэта ахвяраванне святаром канкрэтнай Імшы ў пэўнай інтэнцыі: за дадзеную асобу або ў дадзенай справе. Святар можа аплікаваць Імшу за каго заўгодна, за жывых і за памерлых (кан. 901). За кожную прынятую ахвяру аплікуецца асобная Імша (кан. 948). Аплікацыя адрознівае Імшу «ў інтэнцыі» ад простага ўспаміну імені ў малітве вернікаў. Гл. імшальная інтэнцыя.

Выпамінкі

Выпамінкі – малітва за памерлых, падчас якой чытаюць іх імёны, а супольнасць моліцца за іх; звычай сягае старажытных дыптыхаў. Яны бываюць аднаразовыя, актаўныя (1–8 лістапада) і гадавыя. Выпамінкі – не Імша ў інтэнцыі памерлага, а супольная малітва парафіі; у Бялынічах імёны чытаюцца перад нядзельнай Імшой на працягу ўсяго года. Гл. гадавыя выпамінкі.

Грыгарыянка

Грыгарыянка – гутарковая назва серыі трыццаці Святых Імшаў, якія цэлебруюцца на працягу трыццаці дзён запар у інтэнцыі адной памерлай асобы. Назва паходзіць ад святога Грыгорыя Вялікага. Імшы могуць цэлебраваць розныя святары і ў розных касцёлах; серыя, перапыненая не па віне святара, захоўвае свой плён, але яе трэба як мага хутчэй дапоўніць. Грыгарыянка – пабожная практыка, прызнаная Касцёлам, а не догмат. Гл. што такое грыгарыянка.

Грыгарыянскія Імшы

Грыгарыянскія Імшы – трыццаць Імшаў, з якіх складаецца грыгарыянка. Іх назва адсылае да «Дыялогаў» святога Грыгорыя Вялікага (IV кніга): Папа загадаў цэлебраваць Імшу на працягу трыццаці дзён за памерлага манаха Юстуса, які пасля апошняй Імшы з'явіўся сабрату і сказаў, што вызвалены. У 1884 г. Кангрэгацыя Адпустаў прызнала давер вернікаў да гэтых Імшаў пабожным і разумным. Гл. гісторыя грыгарыянскіх Імшаў.

Да Нябеснага Двара

«Нябесны Двор» – даўняя назва неба: Найсвяцейшай Тройцы, якую атачаюць Марыя, анёлы і святыя. Імшы да Нябеснага Двара – пабожны звычай, вядомы ў Польшчы і ў Беларусі: серыя Імшаў у адной інтэнцыі за жывую асобу з просьбай пра заступніцтва жыхароў неба. У Бялынічах мы прымаем яе як трыццаць Імшаў. Яе часам называюць «грыгарыянкай за жывых», хоць гэта асобная практыка. Гл. Да Нябеснага Двара.

Дзень успаміну ўсіх памерлых вернікаў

Дзень успаміну ўсіх памерлых вернікаў адзначаецца 2 лістапада. У адрозненне ад урачыстасці Усіх Святых (1 лістапада), якая гаворыць пра збаўленых у небе, гэта дзень малітвы за памерлых, якія маюць патрэбу ў ачышчэнні. Штогадовы ўспамін увёў у кляштарах сваёй кангрэгацыі святы Адзілон з Клюні (XI ст.). Гл. Дзень успаміну памерлых – малітва і Імшы за памерлых.

Зборная Імша

Зборная Імша – адна Імша, якая цэлебруецца ў інтэнцыі многіх ахвярадаўцаў, што склалі асобныя ахвяры. Касцёл дапускае яе як выключэнне: толькі калі кожны ахвярадавец быў загадзя выразна праінфармаваны і добраахвотна пагадзіўся; згоду нельга меркаваць (дэкрэт Mos iugiter, 1991; дэкрэт 2025 г.). Грыгарыянка як серыя за адну памерлую асобу не можа быць зборнай Імшой. Гл. зборная Імша і Імша ў адной інтэнцыі.

Імша ў гадавіну смерці

Імша ў гадавіну смерці – Імша за памерлага, якую замаўляюць у дзень (або каля дня) яго смерці. Звычай сягае старажытнасці – Тэртуліян каля 200 г. піша пра ахвяры за памерлых у гадавіну. Першую гадавіну літургічныя правілы вылучаюць асабліва (Агульнае ўвядзенне да Рымскага Імшала, п. 381). Гл. Імша ў гадавіну смерці.

Імшальная ахвяра (стыпендыя)

Імшальная ахвяра, раней «імшальная стыпендыя», – добраахвотны дар, які складаецца святару, каб ён аплікаваў Імшу ў пэўнай інтэнцыі (кан. 945). Ёю вернікі спрыяюць дабру Касцёла і ўтрыманню душпастыраў (кан. 946). Гэта не цана Імшы: трэба пазбягаць нават падобнасці да гандлю (кан. 947). Памер звычайнай ахвяры ўстанаўліваюць біскупы правінцыі (кан. 952). Гл. ахвяра за грыгарыянскую Імшу.

Імшальная інтэнцыя

Імшальная інтэнцыя – просьба, каб Імша была ахвяравана за канкрэтную асобу, жывую або памерлую, ці ў канкрэтнай справе: пра здароўе, у падзяку, у гадавіну. Яе выражаюць кароткай формулай, якую часта чытаюць на пачатку Імшы. Той, хто замаўляе, звычайна складае імшальную ахвяру. Інтэнцыю можа замовіць кожны, таксама за сябе. Гл. імшальныя інтэнцыі і як сфармуляваць інтэнцыю.

Кніга інтэнцый

Кніга інтэнцый – рэестр, які паводле кананічнага права павінен весці пробашч або рэктар касцёла, што прымае інтэнцыі. У ім запісваюцца колькасць Імшаў, якія трэба цэлебраваць, інтэнцыя, складзеная ахвяра і факт цэлебравання (кан. 958 § 1); ардынарый штогод яе правярае (§ 2). Кніга ахоўвае волю ахвярадаўцаў – дзякуючы ёй кожная прынятая інтэнцыя мае свой след. Гл. кан. 945–958.

Навэнна

Навэнна (лац. novem – дзевяць) – малітва, якая доўжыцца дзевяць дзён. Навэнна Святых Імшаў – дзевяць Імшаў, якія цэлебруюцца дзень за днём у той самай інтэнцыі: за памерлых (адну або некалькі асоб, напрыклад бацькоў) або за жывых у канкрэтнай патрэбе. Гэта пабожны звычай, а не асобны абрад. Гл. навэнна за памерлых, навэнна за жывых.

Пасхальнае Трыдуум

Пасхальнае Трыдуум – тры найважнейшыя дні літургічнага года: ад Імшы Вячэры Пана ў Вялікі Чацвер увечары, праз Вялікую Пятніцу і Пасхальную Вігілію, да нешпараў Нядзелі Уваскрасення (Агульныя нормы літургічнага года і календара, п. 19). У Вялікую Пятніцу і ў Вялікую Суботу днём Імша не цэлебруецца, таму перапынак грыгарыянкі ў гэты час дапушчальны. Гл. ці можна перапыніць грыгарыянскія Імшы.

Пахавальная Імша

Пахавальная Імша – Імша за памерлага, якая цэлебруецца ў межах абрадаў пахавання; сярод Імшаў за памерлых яна займае першае месца (Агульнае ўвядзенне да Рымскага Імшала, п. 380). Яе ўзгадняюць у парафіі, дзе адбываецца пахаванне, звычайна ў парафіяльнай канцылярыі. Пахавальную Імшу не замаўляюць праз gregorianka.com, але грыгарыянку можна пачаць яшчэ да пахавання. Гл. Імша пасля пахавання.

Санктуарый Маці Божай Бялыніцкай

Санктуарый Маці Божай Бялыніцкай у Бялынічах (Мінска-Магілёўская архідыяцэзія, усходняя Беларусь) – месца шанавання цудатворнага абраза Марыі з Дзіцяткам. З 1624 г. ім апекаваліся кармеліты; абраз каранавалі ў 1761 г., а Бялынічы называлі «літоўскай Яснай Гарой». Парафія прымае інтэнцыі Імшаў, а ахвяры падтрымліваюць святароў і аднаўленне санктуарыя. Гл. санктуарый Маці Божай Бялыніцкай.

Св. п. (святой памяці)

«Св. п.» – скарачэнне выразу «святой памяці», якое ставяць перад імем памерлай асобы, асабліва памерлага хрысціяніна, – у інтэнцыях, некралогах і на картках выпамінак. Пасля «за» імя стаіць у вінавальным склоне: «за св. п. Яна Кавалёва». Гл. як сфармуляваць імшальную інтэнцыю.

Tricenario Gregoriano

Tricenario Gregoriano – дэкларацыя Святой Кангрэгацыі Сабора ад 24 лютага 1967 г. (AAS 59 (1967), с. 229–230), выдадзеная па даручэнні Паўла VI. Яна пастанаўляе, што серыя трыццаці грыгарыянскіх Імшаў, перапыненая з-за непрадбачанай перашкоды або іншай разумнай прычыны, захоўвае свой плён, а святар абавязаны як мага хутчэй яе дапоўніць. Гл. Tricenario Gregoriano – поўны тэкст.

Трыццатка

«Трыццатка» – гутарковая назва паасобнай Імшы за памерлага, якая цэлебруецца на трыццаты дзень пасля смерці або пахавання. Звычай адсылае да трыццацідзённай жалобы Ізраэля па Аароне і Майсею (Лікі 20,29; Другі Закон 34,8). Трыццатку не трэба блытаць з грыгарыянкай: гэта адна Імша, а не трыццаць; абедзве формы могуць ісці адначасова. Гл. Імша пасля пахавання.

Чыстэц

Чыстэц паводле Катэхізіса – канчатковае ачышчэнне выбраных, якія памерлі ў ласцы і сяброўстве з Богам, але яшчэ не цалкам ачышчаны; ён з'яўляецца чымсьці зусім іншым, чым кара асуджаных (ККК 1030–1031). Гэта не «другі шанц» і не месца ў геаграфічным сэнсе, а стан. Жывыя могуць дапамагчы памерлым малітвай, перш за ўсё Эўхарыстычнай Ахвярай (ККК 1032). Больш: Чыстэц у вучэнні Касцёла.

Крыніцы

• Катэхізіс Каталіцкага Касцёла, п. 958, 962, 1030–1032, 1471 – vatican.va
• Кодэкс кананічнага права, кан. 901, 945–958 – vatican.va
• Кангрэгацыя па справах духавенства, дэкрэт Mos iugiter (1991) – vatican.va; Дыкастэрыя па справах духавенства, дэкрэт ад 13.04.2025 – vatican.va (PDF)
• Дэкларацыя Tricenario Gregoriano, 24.02.1967, AAS 59 (1967), с. 229–230 – liturgista.pl (па-польску)
• Езуіты, парафія святога Стэфана, «Імшальныя інтэнцыі» – szczepan.jezuici.pl (па-польску)