Малітва за памерлых у Бібліі і традыцыі Касцёла

Коратка

Малітва за памерлых мае апору ў Святым Пісанні – найвыразней у Другой кнізе Макавейскай (2 Мак 12,43–46) – і засведчана ў Касцёле з першых стагоддзяў: у Тэртуліяна, святога Кірыла Ерусалімскага, святога Аўгустына і святога Яна Залатавуснага. Яе падстава – абцоўванне святых, еднасць вернікаў на зямлі, памерлых, якія ачышчаюцца, і святых у небе (ККК 962). Найважнейшай формай гэтай малітвы ад пачатку была Эўхарыстыя, ахвяраваная за памерлых (ККК 1371); грыгарыянскія Імшы – адна з яе традыцыйных формаў.

Другая кніга Макавейская – тэкст

Пасля бітвы Юда Макавей выявіў, што палеглыя насілі пры сабе прадметы, звязаныя з культам ідалаў. Біблія так апісвае яго адказ (пераказ па сэнсе):

Сабраўшы ахвяры сярод людзей, ён паслаў у Ерусалім каля дзвюх тысяч срэбных драхмаў, каб была складзена ахвяра за грэх. Ён учыніў вельмі добра і шляхетна, бо думаў пра ўваскрасенне. Калі б ён не спадзяваўся, што забітыя ўваскрэснуць, малітва за памерлых была б лішняй і бессэнсоўнай; але ён памятаў, што тых, хто заснуў у пабожнасці, чакае найпрыгажэйшая ўзнагарода, – і гэта была думка святая і пабожная. Таму ён загадаў скласці ахвяру прабачэння за памерлых, каб яны былі вызвалены ад граху (2 Мак 12,43–45).

У гэтым кароткім фрагменце ёсць тры элементы, якія захаваліся ў практыцы Касцёла: ахвяра, якая складаецца за памерлых, дар супольнасці (збор, з якога яе аплацілі) і вера ва ўваскрасенне як яе абгрунтаванне. Катэхізіс спасылаецца на гэты тэкст, гаворачы пра ачышчэнне пасля смерці (ККК 1032). Гістарычны кантэкст і значэнне гэтай кнігі ў спрэчцы з пратэстантамі мы разглядаем на старонцы малітва за памерлых, а вучэнне пра ачышчэнне – у тэксце Чыстэц у вучэнні Касцёла.

Новы Запавет

Новы Запавет не ўтрымлівае наказу маліцца за памерлых, але ў ім ёсць фрагмент, які многія каментатары чытаюць у гэтым ключы. Святы Павел піша пра Анісіфара: хай Пан дасць міласэрнасць дому Анісіфара… хай дасць яму Пан знайсці міласэрнасць у Пана ў той дзень (2 Цім 1,16.18). Апостал кажа пра дом Анісіфара, а пра яго самога – у мінулым часе; адсюль меркаванне, што Анісіфара ўжо не было ў жывых. Тэкст не кажа пра гэта прама, таму мы разглядаем яго як магчымую, а не пэўную ўказку. Важнейшае тое, што Касцёл пераняў з веры Ізраэля і развіў у святле ўваскрасення Хрыста.

Айцы Касцёла

Тэртуліян (каля 200 г.)

У трактаце Пра вянок Тэртуліян пералічвае звычаі, якія хрысціяне пераняў з Традыцыі: «Oblationes pro defunctis, pro nataliciis, annua die facimus» – «Ахвяры за памерлых і ў дзень нараджэння [для неба] мы складаем штогод, у гадавіну» (De corona 3). У творы Пра аднашлюбнасць ён апісвае ўдаву, якая «моліцца за яго душу, просіць для яго спачыну […] і складае ахвяру ў гадавіны яго ўспачыну» (De monogamia 10). Гэта адно з найстарэйшых сведчанняў звычаю, які сёння мы называем Імшой у гадавіну смерці.

Святы Кірыл Ерусалімскі (IV ст.)

У катэхезах для нованавернутых біскуп Ерусаліма тлумачыць, што ў Эўхарыстычнай малітве ўспамінаюць усіх, хто заснуў перад намі, з перакананнем, што гэта вялікая дапамога для душ, за якія ўзносіцца просьба, калі прысутная святая і страхавызначная Ахвяра. Катэхізіс цытуе гэты тэкст менавіта там, дзе гаворыць пра Эўхарыстыю за памерлых (ККК 1371; Містагагічныя катэхезы 5,9–10).

Святы Аўгустын і святая Моніка (IV/V ст.)

Просьбу паміраючай Монікі – каб пра яе памяталі «каля алтара Пана» – ведаюць многія вернікі. Менш вядомыя два далейшыя фрагменты IX кнігі Споведзі. Аўгустын адзначае, што каля яе магілы, перш чым пахавалі цела, «ахвяравалі за яе Ахвяру нашага адкуплення» (IX 12,32). А кнігу ён заканчвае просьбай да Бога, каб Ён натхніў чытачоў, «каб усе, хто гэта прачытае, памяталі каля Твайго алтара пра Моніку, служку Тваю, разам з Патрыцыем, калісьці яе мужам» (IX 13,37). Сын, які сам быў біскупам, просіць чужых людзей пра малітву каля алтара за сваіх бацькоў – цяжка знайсці прыгажэйшы вобраз таго, чым ёсць замоўленая Імша за памерлых.

Святы Ян Залатавусны (IV/V ст.)

Катэхізіс прыводзіць яго заахвочванне дапамагаць памерлым і памятаць пра іх: калі сыны Ёва былі ачышчаны ахвярай, складзенай іх бацькам (Ёў 1,5), у нас няма прычын сумнявацца, што нашы ахвяры за памерлых прыносяць ім суцяшэнне (ККК 1032).

Праз два стагоддзі святы Грыгорый Вялікі апісаў у Дыялогах трыццаць Імшаў за памерлага манаха Юстуса – ад яго паходзіць назва грыгарыянскіх Імшаў.

Абцоўванне святых – чаму гэта мае сэнс

Малітва за памерлых – не магічная «перадача» заслуг, а выраз еднасці Касцёла. Катэхізіс услед за Сімвалам веры Божага народа Паўла VI вызнае веру ў еднасць усіх вернікаў Хрыста – пілігрымаў на зямлі, памерлых, якія праходзяць ачышчэнне, і святых у небе, – якія разам утвараюць адзін Касцёл (ККК 962). Таму наша малітва за памерлых можа не толькі ім дапамагчы, але і зрабіць дзейсным іх заступніцтва за нас (ККК 958). Любоў не заканчваецца са смерцю – змяняецца толькі спосаб, якім яна выражаецца.

Эўхарыстыя за памерлых і грыгарыянка

Ад Макавеяў да Аўгустына вяртаецца той самы матыў: за памерлых складаецца ахвяра. У Новым Запавеце гэта адзіная Ахвяра Хрыста, якая робіцца прысутнай у кожнай Імшы і складаецца таксама за памерлых вернікаў, якія памерлі ў Хрысце, але яшчэ не цалкам ачышчаны (ККК 1371). Грыгарыянка не дадае да гэтай Ахвяры нічога новага – гэта трыццацідзённае, вытрывалае ахвяраванне яе за адну асобу, па прыкладзе таго, пра што прасіла Моніка. Практычныя парады Вы знойдзеце ў даведніках Імша за памерлага і што такое грыгарыянка, а інтэнцыю можна падаць праз старонку замовіць грыгарыянскія Імшы.

Крыніцы

• Святое Пісанне Старога і Новага Запавету (Біблія Тысячагоддзя, па-польску): 2 Мак 12, 2 Цім 1
• Катэхізіс Каталіцкага Касцёла, п. 958, 962, 1032, 1371 – vatican.va
• Тэртуліян, De corona 3; De monogamia 10 (лацінскі тэкст; уласны пераклад)
• Святы Аўгустын, Confessiones IX 11,27; 12,32; 13,37 (лацінскі тэкст; уласны пераклад)
• Святы Кірыл Ерусалімскі, Містагагічныя катэхезы 5,9–10 (цыт. паводле ККК 1371); святы Ян Залатавусны, Гаміліі на Першы ліст да Карынфянаў 41,5 (цыт. паводле ККК 1032)