Modlitwa za zmarłych w Biblii i tradycji Kościoła

W skrócie

Modlitwa za zmarłych ma oparcie w Piśmie Świętym – najwyraźniej w Drugiej Księdze Machabejskiej (2 Mch 12,43–46) – i jest poświadczona w Kościele od pierwszych wieków: u Tertuliana, św. Cyryla Jerozolimskiego, św. Augustyna i św. Jana Chryzostoma. Jej podstawą jest komunia świętych – jedność wierzących na ziemi, zmarłych w oczyszczeniu i świętych w niebie (KKK 962). Najważniejszą formą tej modlitwy od początku była Eucharystia ofiarowana za zmarłych (KKK 1371); Msze gregoriańskie są jedną z jej tradycyjnych form.

Druga Księga Machabejska – tekst

Po bitwie Juda Machabeusz odkrył, że polegli nosili przy sobie przedmioty związane z kultem bożków. Biblia Tysiąclecia tak opisuje jego reakcję:

„Uczyniwszy zaś składkę pomiędzy ludźmi, posłał do Jerozolimy około dwu tysięcy srebrnych drachm, aby złożono ofiarę za grzech. Bardzo pięknie i szlachetnie uczynił, myślał bowiem o zmartwychwstaniu. Gdyby bowiem nie był przekonany, że ci zabici zmartwychwstaną, to modlitwa za zmarłych byłaby czymś zbędnym i niedorzecznym, lecz jeśli uważał, że dla tych, którzy pobożnie zasnęli, jest przygotowana najwspanialsza nagroda – była to myśl święta i pobożna. Dlatego właśnie sprawił, że złożono ofiarę przebłagalną za zabitych, aby zostali uwolnieni od grzechu” (2 Mch 12,43–45).

W tym krótkim fragmencie są trzy elementy, które przetrwały w praktyce Kościoła: ofiara składana za zmarłych, dar wspólnoty (składka, z której ją sfinansowano) i wiara w zmartwychwstanie jako jej uzasadnienie. Katechizm przywołuje ten tekst, mówiąc o oczyszczeniu po śmierci (KKK 1032). Kontekst historyczny i znaczenie tej księgi dla sporu z protestantami omawiamy na stronie modlitwa za zmarłych, a naukę o oczyszczeniu – w tekście czyściec w nauce Kościoła.

Nowy Testament

Nowy Testament nie zawiera nakazu modlitwy za zmarłych, ale jest w nim fragment, który wielu komentatorów odczytuje w tym kluczu. Św. Paweł pisze o Onezyforze: „Niechże Pan użyczy miłosierdzia domowi Onezyfora […]. Niechaj mu da Pan w owym dniu znaleźć miłosierdzie u Pana!” (2 Tm 1,16.18). Apostoł mówi o domu Onezyfora, a o nim samym – w czasie przeszłym; stąd przypuszczenie, że Onezyfor już nie żył. Tekst nie mówi tego wprost, dlatego traktujemy go jako możliwą, a nie pewną wskazówkę. Ważniejsze jest to, co Kościół przejął z wiary Izraela i rozwinął w świetle zmartwychwstania Chrystusa.

Ojcowie Kościoła

Tertulian (ok. 200 r.)

W traktacie O wieńcu Tertulian wylicza zwyczaje, które chrześcijanie przejęli z Tradycji: „Oblationes pro defunctis, pro nataliciis, annua die facimus” – „Ofiary za zmarłych i w dniu narodzin [dla nieba] składamy co roku, w rocznicę” (De corona 3). W piśmie O jednożeństwie opisuje wdowę, która „modli się za jego duszę, prosi dla niego o ukojenie […] i składa ofiarę w rocznice jego zaśnięcia” (De monogamia 10). To jedno z najstarszych świadectw zwyczaju, który dziś nazywamy Mszą w rocznicę śmierci.

Św. Cyryl Jerozolimski (IV w.)

W katechezach dla nowo ochrzczonych biskup Jerozolimy wyjaśnia, że w modlitwie eucharystycznej wspomina się „wszystkich, którzy zasnęli przed nami”, w przekonaniu, że jest to wielka pomoc dla dusz, za które zanosi się prośbę, „gdy obecna jest święta i wzbudzająca bojaźń Ofiara”. Katechizm cytuje ten tekst właśnie tam, gdzie mówi o Eucharystii za zmarłych (KKK 1371; Katechezy mistagogiczne 5,9–10).

Św. Augustyn i św. Monika (IV/V w.)

Prośbę umierającej Moniki – by pamiętano o niej „przy ołtarzu Pańskim” – zna wielu wiernych. Mniej znane są dwa dalsze fragmenty IX księgi Wyznań. Augustyn odnotowuje, że przy jej grobie, zanim złożono ciało, „ofiarowano za nią Ofiarę naszego odkupienia” (IX 12,32). Księgę kończy zaś prośbą do Boga, by natchnął czytelników, „aby wszyscy, którzy to przeczytają, pamiętali przy Twoim ołtarzu o Monice, służebnicy Twojej, wraz z Patrycjuszem, niegdyś jej mężem” (IX 13,37). Syn, który sam był biskupem, prosi obcych ludzi o modlitwę przy ołtarzu za swoich rodziców – trudno o piękniejszy obraz tego, czym jest zamówiona Msza za zmarłych.

Św. Jan Chryzostom (IV/V w.)

Katechizm przytacza jego zachętę, by nieść zmarłym pomoc i pamiętać o nich: skoro synowie Hioba zostali oczyszczeni ofiarą złożoną przez ojca (Hi 1,5), nie mamy powodu wątpić, że nasze ofiary za zmarłych przynoszą im pociechę (KKK 1032).

Dwa stulecia później św. Grzegorz Wielki opisał w Dialogach trzydzieści Mszy za zmarłego mnicha Justusa – od niego pochodzi nazwa Mszy gregoriańskich.

Komunia świętych – dlaczego to ma sens

Modlitwa za zmarłych nie jest magicznym „przekazaniem” zasług, lecz wyrazem jedności Kościoła. Katechizm, za Credo Ludu Bożego Pawła VI, wyznaje wiarę w komunię wszystkich wiernych Chrystusa – pielgrzymujących na ziemi, zmarłych, którzy przechodzą oczyszczenie, i świętych w niebie – tworzących razem jeden Kościół (KKK 962). Dlatego nasza modlitwa za zmarłych „może nie tylko im pomóc, ale także uczynić skutecznym ich wstawiennictwo za nami” (KKK 958). Miłość nie kończy się wraz ze śmiercią – zmienia tylko sposób, w jaki się wyraża.

Eucharystia za zmarłych i gregorianka

Od Machabeuszy po Augustyna powraca ten sam motyw: za zmarłych składa się ofiarę. W Nowym Przymierzu jest nią jedyna Ofiara Chrystusa, uobecniana w każdej Mszy i składana „także za wiernych zmarłych, którzy umarli w Chrystusie, a nie zostali jeszcze w pełni oczyszczeni” (KKK 1371). Gregorianka nie dodaje do tej Ofiary niczego nowego – jest trzydziestodniowym, wytrwałym ofiarowaniem jej za jedną osobę, wzorem tego, o co prosiła Monika. Praktyczne wskazówki znajdziesz w przewodnikach Msza za zmarłego i czym jest gregorianka, a intencję możesz zgłosić przez stronę zamów Msze gregoriańskie.

Źródła

• Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (Biblia Tysiąclecia): 2 Mch 12, 2 Tm 1
• Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 958, 962, 1032, 1371 – vatican.va
• Tertulian, De corona 3; De monogamia 10 (tekst łaciński; przekład własny)
• Św. Augustyn, Confessiones IX 11,27; 12,32; 13,37 (tekst łaciński; przekład własny)
• Św. Cyryl Jerozolimski, Katechezy mistagogiczne 5,9–10 (cyt. za KKK 1371); św. Jan Chryzostom, Homilie na 1 List do Koryntian 41,5 (cyt. za KKK 1032)