Het gebed voor de overledenen in de katholieke Kerk

Waarom katholieken voor de overledenen bidden

Het oudste bijbelse getuigenis van het gebed voor de overledenen is het verhaal uit het tweede boek Makkabeeën (2 Makk. 12,38–46, vooral vers 43–46). Na een veldslag ontdekte Judas de Makkabeeër dat de gesneuvelde soldaten voorwerpen bij zich droegen die aan afgoden waren gewijd. Hij hield toen een inzameling en stuurde de opbrengst naar Jeruzalem, opdat er een zondoffer voor de gesneuvelden zou worden gebracht. De gewijde schrijver prijst deze daad, omdat Judas aan de verrijzenis dacht – als hij niet had geloofd dat de doden zouden opstaan, zou het gebed voor hen overbodig zijn geweest. De Latijnse traditie vat deze passage samen in de zin: het is een heilige en heilzame gedachte om voor de overledenen te bidden.

De Kerk heeft deze praktijk vanaf het begin overgenomen. De Katechismus zegt dat de pelgrimerende Kerk „vanaf de eerste tijden van het christendom” de nagedachtenis van de overledenen met grote eerbied heeft omringd en voor hen gebeden heeft opgedragen, en dat ons gebed voor hen „niet alleen hen kan helpen, maar ook hun voorspraak voor ons doeltreffend kan maken” (KKK 958). De bron van die zekerheid is de gemeenschap van de heiligen: de gelovigen op aarde, de overledenen die worden gezuiverd en de heiligen in de hemel vormen één Kerk, één Lichaam van Christus. De liefde die ons tijdens het leven met onze dierbaren verbond, houdt niet op op het moment van hun dood.

Het gebed voor de overledenen hangt samen met de leer over de zuivering na de dood. KKK 1032 verbindt het uitdrukkelijk met 2 Makk. 12,46 en voegt eraan toe dat de Kerk voor de overledenen vooral het eucharistisch offer aanbeveelt, en daarnaast aalmoezen, aflaten en werken van boete. Wat die zuivering is, leggen we uit in het artikel het vagevuur in de leer van de Kerk.

Staat de Bijbel het gebed voor de overledenen toe?

Die vraag stellen vaak mensen die met de protestantse kijk op deze zaak in aanraking zijn gekomen. Protestantse gemeenschappen erkennen het tweede boek Makkabeeën niet als geïnspireerd en wijzen daarom ook het daarop gebaseerde argument af. De katholieke Kerk rekent dit boek – net als de orthodoxe Kerken – tot de canon van de Heilige Schrift (KKK 120). Daarnaast leest de traditie in het licht van de zuivering na de dood de woorden van Paulus dat wie zijn werk ziet verbranden, zelf wel gered zal worden, maar als door vuur heen (1 Kor. 3,15), en de woorden van Jezus over de zonde die niet vergeven zal worden, noch in deze wereld, noch in de toekomende (Mat. 12,32) – op die laatste tekst beroept de Katechismus zich met een citaat van de heilige Gregorius de Grote (KKK 1031). Het sterkste argument blijft echter de ononderbroken praktijk van de Kerk: het gebed voor de overledenen is vanaf de eerste eeuwen in de liturgie aanwezig.

Hoe we de overledenen kunnen helpen – vormen van gebed

1. De heilige mis

De eucharistie is de eerste en kostbaarste gave voor de overledenen, omdat zij niet alleen onze bede is, maar het offer van Christus zelf (KKK 1371). U kunt een afzonderlijke mis laten opdragen, een noveen voor de overledenen of – voor één persoon – dertig gregoriaanse missen. Alles wat u moet weten voordat u een mis aanvraagt, hebben we samengebracht in de gids een mis voor een overledene.

2. „Heer, geef hun de eeuwige rust”

Dit is het bekendste gebed voor de overledenen, gebeden bij het graf, na de rozenkrans, na het tafelgebed en telkens wanneer we aan een overledene denken:

Heer, geef hun de eeuwige rust,
en het eeuwig licht verlichte hen.
Dat zij rusten in vrede.
Amen.

Voor één persoon bidden we: „Heer, geef hem (haar) de eeuwige rust, en het eeuwig licht verlichte hem (haar). Dat hij (zij) ruste in vrede. Amen.” Deze woorden komen uit de Latijnse liturgie voor de overledenen (Requiem aeternam dona eis, Domine).

Tot de traditie van de Kerk behoort ook psalm 130 (129), „Uit de diepten roep ik tot U, Heer” – het gebed van een mens die erop vertrouwt dat er bij de Heer barmhartigheid is en overvloedige verlossing. Deze psalm wordt gebeden in de liturgie voor de overledenen.

3. De rozenkrans en de rozenkrans van de Goddelijke Barmhartigheid

U kunt de rozenkrans in zijn geheel of tientje voor tientje opdragen voor een overledene, en na elk tientje „Heer, geef hem (haar) de eeuwige rust” bidden. Bijzonder dicht bij dit gebed staan de smartvolle geheimen, die door het lijden en sterven van Jezus voeren, en de glorievolle geheimen, die spreken over de verrijzenis.

Veel gelovigen bidden voor de overledenen ook de rozenkrans van de Goddelijke Barmhartigheid, verbonden met de verering van de Goddelijke Barmhartigheid die de heilige Faustina Kowalska verbreidde. Met haar woorden („Omwille van Zijn smartelijk lijden, heb medelijden met ons en met de hele wereld”) bevelen we allen aan God aan – levenden en overledenen.

4. Aflaten

Een aflaat is de kwijtschelding voor God van de tijdelijke straf voor zonden waarvan de schuld al is vergeven (KKK 1471). Omdat de overledenen die worden gezuiverd leden zijn van dezelfde gemeenschap van de heiligen, kunnen we hen helpen door voor hen aflaten te verkrijgen (KKK 1479). Een aflaat kunt u voor uzelf of voor de overledenen verkrijgen, niet voor een andere levende persoon. De bekendste is de volle aflaat voor de overledenen in de eerste dagen van november – de voorwaarden beschrijven we op de pagina aflaat voor de overledenen 1–8 november.

5. De gedachtenis bij naam

In Polen en andere landen van Midden-Europa is het een traditie om de namen van de overledenen in de kerk voor te lezen en samen voor hen te bidden (wypominki). Dat kan eenmalig gebeuren (meestal in november) of als jaarlijkse gedachtenis, wanneer de namen het hele jaar door worden voorgelezen.

6. Aalmoezen, vasten en opgedragen lijden

De Katechismus noemt aalmoezen en werken van boete onder de manieren om de overledenen te helpen (KKK 1032). U kunt dus concrete hulp aan mensen in nood, een dag van vasten, de zorg voor een zieke of onvermijdelijk lijden opdragen voor een overledene. Zulke „stille” offers zijn vaak de meest persoonlijke uiting van gedachtenis.

Gebed voor de zielen in het vagevuur

Naast het gebed voor onze eigen dierbaren moedigt de Kerk ons aan alle overledenen te gedenken die worden gezuiverd – traditioneel noemen we hen de zielen in het vagevuur of de „lijdende zielen”. Allerzielen (2 november) is de liturgische gedachtenis van alle overleden gelovigen. Voor de zielen in het vagevuur kunt u elk van de hierboven beschreven vormen opdragen: de heilige mis, de rozenkrans, een aflaat of een aalmoes. Daarvoor zijn geen bijzondere formules nodig – „Heer, geef hun de eeuwige rust”, gebeden met de gedachte aan alle overledenen, en vooral aan hen voor wie niemand bidt, is genoeg.

Hoe u voor een concrete persoon bidt

• Noem hem of haar bij naam. God kent iedereen, maar de overledene bij naam noemen helpt ons met het hart te bidden en niet met een formule.
• Verbind het gebed met de herinnering. Dank voor het goede dat u door deze persoon hebt ontvangen; vraag vergeving voor wat moeilijk was – ook in uw onderlinge relatie. Het gebed voor een overledene kan een weg naar verzoening zijn.
• Kies een vast ritme. Een kort gebed elke avond, een rozenkrans op elke sterfdag, een mis op de naamdag – regelmaat behoedt de herinnering voor vervagen.
• Beperk u niet tot november. Allerzielen is belangrijk, maar de overledenen hebben het hele jaar door onze gedachtenis nodig.
• Denk aan hen voor wie niemand bidt. Het is goed aan uw persoonlijke intentie alle vergeten en eenzame overledenen toe te voegen.
• Zoek geen tekenen. De Kerk moedigt aan tot vertrouwen, niet tot speculeren of de overledene „al in de hemel is”. We bidden zolang we liefhebben – Benedictus XVI herinnerde eraan dat zulk gebed nooit nutteloos is (Spe salvi 48).

Gebed en mis – samen

Persoonlijk gebed en een aangevraagde mis concurreren niet met elkaar. De mis is het hart van het gebed van de Kerk voor de overledenen, en onze dagelijkse gedachtenis zet het thuis en bij het graf voort. Wilt u een mis laten opdragen voor een overleden dierbare, bekijk dan het overzicht van de misintenties die we aannemen, of vraag meteen gregoriaanse missen aan. De missen worden opgedragen in de parochie van Onze-Lieve-Vrouw van Białynicze, en de bevestiging met data en tijden sturen we per e-mail.

Bronnen

• Tweede boek Makkabeeën 12,38–46.
• Katechismus van de Katholieke Kerk, nr. 958 (de gemeenschap met de overledenen): vatican.va
• Katechismus van de Katholieke Kerk, nr. 1030–1032: vatican.va
• Katechismus van de Katholieke Kerk, nr. 1471–1479 (aflaten): vatican.va
• Paulus VI, apostolische constitutie Indulgentiarum doctrina (1967): vatican.va